Inleiding risicobeheersing en weerstandsvermogen
Het weerstandsvermogen betreft de mogelijkheid van de gemeente om financiële risico’s op te vangen, zonder dat dit ten koste gaat van het bestaande beleid. Het weerstandsvermogen wordt uitgedrukt in een ratio. In deze paragraaf staat beschreven met welke risico’s wij als gemeente op ons af zien komen, de berekening en de analyse van het weerstandsvermogen en de weerstandscapaciteit en de verplichte kengetallen.
Het weerstandsvermogen is onder te verdelen in een incidenteel weerstandsvermogen, voor het opvangen meer eenmalige risico’s, en een structureel weerstandsvermogen, voor het opvangen van meerjarige risico’s. In deze paragraaf is zowel een berekening gemaakt van de incidentele weerstandsratio als van de structurele weerstandsratio. Daarnaast is het totaal van de risico's afgezet tegen het incidentele weerstandsvermogen.
Ontwikkeling risico’s
Veel gemeenten lopen op korte termijn tegen de volgende risico's en ontwikkelingen aan:
1. Duidelijkheid over herverdeling gemeentefonds ontbreekt
Het Rijk past met kleine stapjes de verdeling van het gemeentefonds aan. In de voorjaarsnota 2026 zijn kleine aanpassingen doorgevoerd die tot nu toe geen grote effecten voor Schagen lijken te hebben. De verwachting is dat het Rijk de komende jaren verder aanpassingen zal doen, maar de uitkomst daarvan is nog onzeker.
Ondanks dat Schagen stabiel is op financieel vlak, blijven de uitdagingen bestaan. Gemeenten ervaren een grote verantwoordelijkheid voor het brede takenpakket en het oplossen van maatschappelijke opgaven, maar worden incidenteel gecompenseerd, zoals voor jeugdzorg. Daarnaast zijn de mogelijkheden om inkomsten te verhogen met lokale heffingen maar beperkt.
Dit maakt dat, ondanks dat Schagen een sluitende meerjarenbegroting presenteert, lokaal beleid voor langere termijn lastiger wordt omdat de financiering via het gemeentefonds afhangt van de landelijke politieke ontwikkelingen.
2. Cyberdreigingen en digitale weerbaarheid
Onze dienstverlening is nagenoeg volledig afhankelijk van onze IT-omgeving; we kunnen niet zonder onze systemen om zaken vast te leggen. En om onze systemen te bereiken hebben we stroom en internetverbinding nodig.
Het is voor gemeenten belangrijk dat hun systemen en gegevens beschikbaar en betrouwbaar zijn en daarnaast vertrouwelijk blijven.
Het aantal cyberaanvallen, ransomware richting gemeenten nemen toe.
Als Schagen hebben we diverse maatregelen genomen om onze digitale weerbaarheid te vergroten. Daarnaast hebben we een Business Continuity Management plan, zodat onze belangrijkste dienstverlening in geval van nood door kan blijven gaan.
3. Stijgende kosten binnen het sociaal domein
De verwachting is dat de kosten binnen het sociaal domein de komende jaren alleen maar zullen toenemen. Met name jeugdhulp en Wmo kosten de gemeenten veel geld. Binnen de jeugdhulp is een ontwikkeling te zien dat de problematiek complexer wordt en daarmee de zorg duurder. Tot nu toe ontvangen gemeenten voor jeugdhulp incidentele middelen om de tekorten op te vangen.
Het vaste maandbedrag maakt dat veel mensen gebruik maken van de Wmo. De invoering van de inkomens- en vermogensafhankelijke bijdrage voor de Wmo zal niet eerder dan 2028 plaatsvinden.
In Schagen monitoren we de ontwikkeling van de zorgkosten door middel van een dashboard. Daarnaast hebben we de laatste jaren nieuwe contracten afgesloten.
Daarnaast onderkennen we nog een aantal externe risico's waar we als gemeente geen of maar zeer beperkt invloed op hebben. Uit het Global Risk Report 2026 (januari 2026) blijkt dat voor Nederland de grootste risico's liggen op het gebied van mis- en desinformatie, geo-economische confrontaties, tekort aan arbeidskrachten, maatschappelijke polarisatie, onzekerheid op het gebied van cyberbeveiliging.
Te zien is dat de risico's die gerelateerd zijn aan de geopolitieke ontwikkelingen (geo-economische confrontaties, maatschappelijke polarisatie) en ontwikkelingen op het gebied van AI (mis- en desinformatie en cyberbeveiliging) groter zijn geworden. Thema's als klimaatverandering worden hierdoor naar de achtergrond gedrukt.
Als gemeente spelen we op deze risico's in door ons voor te bereiden op grote ontwrichtingen van de maatschappij, zoals het opstellen van een Business Continuity Management plan.
Inleiding weerstandsvermogen
Het weerstandsvermogen kan worden uitgedrukt als de verhouding tussen de weerstandscapaciteit en alle risico’s waarvoor geen maatregelen zijn getroffen en die van materiële betekenis kunnen zijn in relatie tot de financiële positie.
Het weerstandsvermogen is onder te verdelen in een incidenteel weerstandsvermogen voor het opvangen meer eenmalige risico’s en een structureel weerstandsvermogen voor het opvangen van meerjarige risico’s.
In de nota Vermogensbeleid 2024, vastgesteld in februari 2025, is opgenomen dat voor het incidenteel weerstandsvermogen gestreefd wordt naar een ratio van 1,5, met een minimum van 1,0. In het coalitieakkoord staat een minimale ratio van 1,5 genoemd.
Aan de ratio weerstandsvermogen wordt de volgende betekenis gegeven:
Ratio weerstandsvermogen | Betekenis |
|---|---|
2,0 < ratio | Uitstekend |
1,5 < ratio < 2,0 | Ruim voldoende |
1,0 < ratio < 1,5 | Voldoende |
0,8 < ratio < 1,0 | Onvoldoende |
ratio < 0,8 | Slecht |
Incidenteel weerstandscapaciteit
De incidentele weerstandscapaciteit bestaat uit die reserves waar nog geen verplichting op rust of waarvan de besteding nog kan worden gewijzigd.
De incidentele weerstandscapaciteit bestaat alleen uit de stand van de algemene reserve.
De verwachte incidentele weerstandscapaciteit bedraagt per 1 januari 2027:
Stand algemene reserve per 31-12-2025: € 22.911.000 vóór jaarrekeningresultaat
Storting jaarrekeningresultaat 2025 na bestemming: € 13.193.471
Storting algemene reserve 2026: PM
Totaal: € 36.104.471
Afgerond: € 36.100.000
Incidentele risico's
Wanneer een risico wordt onderkend, wordt een inschatting gemaakt van de kans dat het risico zich voordoet en de impact die het heeft.
Wij hanteren hiervoor de volgende normen.
Staffel | Kans |
|---|---|
Hoog | 75% |
Midden | 50% |
Laag | 25% |
Extra Laag | 10% |
Garantievermogen | 1% |
In onderstaand overzicht zijn de incidentele risico's gespecificeerd met een risico groter dan €100.000. Andere risico's zijn samengevat onder de overige risico's.
Risico | Omschrijving | Maatregelen | Kans | Maximaal financieel gevolg |
|---|---|---|---|---|
Calamiteiten / rampen | Dit risico ziet toe op de situatie dat er sprake is van calamiteiten of een grotere ramp. Te denken valt aan betalen van kosten bij natuurrampen | Er is een Business Continuïteitenplan opgesteld waarin is opgenomen welke bedrijfsprocessen essentieel zijn en zo snel mogelijk doorgang moeten krijgen in geval van calamiteiten. | 25% | € 250.000 |
Cyberrisico's | Op basis van het Global Risk Report 2026 blijkt dat onzekerheden op het gebied van cyberbeveiliging nog steeds een van de grootste risico’s voor Nederland is. | Als gemeente hebben we de nodige maatregelen genomen om de kans op een aanval te verminderen, zoals bijvoorbeeld het continue monitoren van mogelijk verdachte activiteiten en is de toegang tot systemen beperkt. De kans op een cyberaanval hebben we ingeschat op laag. | 25% | € 500.000 |
Kostenontwikkeling Sociaal Domein | De jaarlijkse kosten nemen toe. Deze toename komt enerzijds doordat meer mensen een beroep doen op de zorg en dat daarnaast de complexiteit van met name de jeugdzorg toeneemt. | Tot nu toe compenseert het Rijk jaarlijks incidenteel de hogere jeugdzorgkosten. Het risico bestaat echter dat de wijzigingen die volgen uit de hervormingsagenda jeugd niet voldoende zullen zijn om op langere termijn te compenseren. Mede gezien er sprake is van een openeinde regelingen zullen we als Schagen toch de gemaakte kosten moeten vergoeden. | 75% | €1.500.000 |
Juridische risico's | Dit betreft de mogelijk financiële gevolgen die voortvloeien uit schikking. | Voor complexe zaken worden we bijgestaan door externe juristen. In de meeste gevallen proberen we eerst met de tegenpartij in gesprek te gaan, zetten we mediation in, of stellen we een schikking voor. De meeste juridische zaken van de gemeente gaan over aansprakelijkheidsstelling. Daar zijn we in de meeste gevallen voor verzekerd. | 75% | € 105.000 |
Fiscale risico's | Dit betreft de mogelijk financiële gevolgen voor Schagen die voortvloeien uit een boekenonderzoek door de belastingdienst naar de juistheid van de aangiften BTW/BCF en de afdracht loonheffing over het boekjaar 2023. Dit onderzoek is in 2025 gestart. | We verrichten op eigen initiatief extra onderzoek naar de juiste afdracht btw/bcf over 2022, 2024 en 2025. Daarnaast zijn binnen de organisatie diverse cursussen gegeven om de alertheid op fiscaliteiten te vergroten. | PM | |
Overige risico's | Dit betreft verschillende risico's met kleinere financiële impact. | € 145.000 | ||
€2.500.000 |
Ratio incidenteel weerstandsvermogen
Op basis van de beschikbare en benodigde incidentele weerstandscapaciteit kan het weerstandsvermogen worden bepaald.
Totale incidentele weerstandscapaciteit: € 36.100.000
Totale incidentele risico’s: € 2.500.000
Ratio: 14,4
De incidentele risico’s, afgezet tegen de beschikbare incidentele capaciteit, geven een ratio van 14,4. De streefwaarde op basis van de nota Vermogensbeleid bedraagt 1,5. De ratio ligt ruim boven de streefwaarde.
Structurele weerstandscapaciteit
De structurele weerstandscapaciteit bestaat uit de onbenutte belastingcapaciteit. Voor de onbenutte ozb-capaciteit gaan wij uit van het verschil tussen het artikel-12-norm-tarief en het laatst vastgestelde tarief.
Normtarief | tarief 2026* | verschil | |
ozb woningen | 0,1595 | 0,0986 | 0,0609 |
ozb niet woningen | 0,1595 | 0,2369 | -0,0774 |
ozb g niet woningen | 0,1595 | 0,1706 | -0,0111 |
* tarief 2027 nog niet bekend bij opstellen deze tabel, daarom tarief 2026 gebruikt
Wanneer in 2026 het artikel-12-norm-tarief in Schagen wordt geheven, levert dit een geschatte extra opbrengst op van € 4,7 miljoen (2026: € 3,2 miljoen).
De verwachte structurele weerstandscapaciteit bedraagt per 1 januari 2027:
Onbenutte belastingcapaciteit: € 4.700.000
Structurele risico's
In onderstaand overzicht zijn de structurele risico's gespecificeerd met een risico groter dan €100.000.
Risico | Omschrijving | Maatregelen | Kans | Maximaal financieel gevolg |
|---|---|---|---|---|
Lening aan derden | Risico op oninbaarheid van leningen die aan derden verstrekt zijn | 10% | € 1.025.600 | |
Garantstellingen | Risico op opeisbaarheid van afgegeven garanties | Schagen is een van de vele aandeelhouders van HVC. | 1% | € 1.702.090 |
Open einde regelingen | De openeinderegelingen in het sociaal domein | Kostenontwikkeling monitoren, monitoren op contractafspraken | 25% | € 200.000 |
€ 2.927.690 |
Ratio structureel weerstandsvermogen
Totale structurele weerstandscapaciteit | € 4.700.000 | = 1,6 |
|---|---|---|
Totale structurele risico’s | € 2.927.690 |
De structurele weerstandsratio bedraagt 1,6. Dit betekent dat de gemeente de structurele risico's ruim voldoende kon opvangen met structurele middelen.
Kengetallen
Vanuit het rapport van de Adviescommissie Vernieuwing van de begroting en verantwoording van gemeenten zijn gemeenten verplicht financiële kengetallen in deze paragraaf in de begroting op te nemen. De aanleiding van het rapport was de wens om de kader stellende en controlerende rol van de raad te versterken. Het gebruik van kengetallen is om de financiële positie van gemeenten weer te geven en te kunnen vergelijken.
Kengetallen | Jaar-rekening 2025 | Begroting 2027 | Begroting 2028 | Begroting 2029 | Begroting 2030 |
|---|---|---|---|---|---|
Netto schuldquote | -3,44% | 10,85% | 19,83% | 25,16% | 22,32% |
Netto schuldquote gecorrigeerd voor alle verstrekte leningen | 1,82% | 18.21% | 27,53% | 32,94% | 30,00% |
De Solvabiliteitsratio | 65,37% | 60,27% | 57,24% | 55,08% | 56,11% |
Structurele exploitatieruimte | 14,08% | -0,24% | 0,02% | 0,56% | 2,16% |
Kengetal grondexploitatie | -0,62% | 4,61% | 5,70% | 7,13% | 7,04% |
Belastingcapaciteit | 110% | 103% | 103% | 103% | 103% |
Netto schuld per inwoner o.b.v. alle schulden | € 1.395 | € 2..009 | € 2.233 | € 2.409 | € 2.321 |
Netto schuld per inwoner o.b.v. langlopende schulden | € 855 | € 1.321 | € 1.567 | € 1.717 | € 1.598 |
Saldo van baten en lasten voor toevoegingen en onttrekkingen van reserves als percentage van de inkomsten (inkomsten excl. Bijdrage reserves) | 14,5% | -1,4% | -0,9% | -0,4% | 1,2% |
Onbenutte belastingcapaciteit ozb als percentage van de inkomsten | 1,69% | 2,65% | 0,00% | 0,00% | 0,00% |
Netto schuldquote
De netto schuldquote geeft inzicht in het niveau van de schuldenlast van de gemeente ten opzichte van de eigen middelen. Hoe lager het percentage, hoe beter. Door de lasten niet naar de toekomst te schuiven maar een bestemmingsreserve te vullen is de netto schuldquote ruim onder de 90% en geldt dit als de minst risicovolle categorie. In de Nota vermogensbeleid Schagen is aangegeven dat de netto schuldquote voor ons 70% mag bedragen.
De solvabiliteitsratio
De solvabiliteitsratio geeft inzicht in de mate waarin de gemeente in staat is aan zijn financiële verplichtingen te voldoen. Hoe hoger dit percentage, hoe beter. Een percentage van rond de 50% is voldoende. Het percentage waar wij op uitkomen is hoger.
Structurele exploitatieruimte
Het financiële kengetal structurele exploitatieruimte geeft aan hoe groot de structurele vrije ruimte binnen de vastgestelde begroting is. Hoe hoger dit percentage, hoe beter. Daarnaast geeft dit kengetal ook aan of de gemeente in staat is om structurele tegenvallers op te vangen. Ook geeft het aan of er nog ruimte is voor nieuw beleid. Het kengetal structurele exploitatieruimte laat een dalende ontwikkeling zien ten opzichte van 2025. Dit is verklaarbaar door daling van de Algemene uitkering vanaf 2026.
Kengetal grondexploitatie
Het financiële kengetal grondexploitatie geeft aan hoe groot de grondpositie is ten opzichte van de jaarlijkse baten. Oftewel de boekwaarde. Een norm bepalen voor dit kengetal is lastig. De boekwaarde van de gronden in bezit zegt namelijk nog niets over de relatie tussen de vraag en aanbod van woningbouw dan wel m2-bedrijventerrein. Maatwerk is hiervoor van toepassing. Hierbij kijken we naar hoeveel woningen of m2-bedrijventerrein zijn gepland, het type en op welke plek. Daarnaast is het van wezenlijk belang wat de te verwachte vraag zal zijn. Dit vraagt meer onderzoek dan naar voren komt uit het genoemde kengetal. De boekwaarde van de gronden geeft wel weer of een gemeente veel middelen heeft gestopt in haar grondexploitatie. Dit geld dient namelijk ook nog terugverdiend te worden. Om boven genoemde redenen is geen norm verbonden aan het kengetal grondexploitatie.
Belastingcapaciteit
De belastingcapaciteit geeft inzicht in hoe de belastingdruk in een gemeente zich verhoudt ten opzichte van het landelijk gemiddelde. Een percentage van 100% wil zeggen dat we op het landelijk gemiddelde zitten. Onze belastingdruk is dus hoger dan het landelijk gemiddelde.